QATTIQ MAISHIY CHIQINDILARNI HAYOT SIKLI TAHLILI (LCA) METODI ORQALI BAHOLASH: POLIGON, YOQISH VA QAYTA ISHLASH VARIANTLARI
Keywords:
Kalit so‘zlar: chiqindilar, hayot sikli tahlili, lca, poligon, yoqish, qayta ishlash, qattiq maishiy chiqindilarAbstract
Annotatsiya: Chiqindilarning ortib borishi global miqyosdagi eng dolzarb ekologik muammolardan biridir. O'zbekistonda ham qattiq maishiy chiqindilar (QMQ) hajmi sezilarli o'sib, ularni samarali boshqarish va utilizatsiya qilish mamlakatning barqaror rivojlanishi uchun muhim ahamiyat kasb etmoqda. Tadqiqotning maqsadi poligon, yoqish va qayta ishlash strategiyalarining hayot sikli davomidagi ekologik ta'sirlarini Hayot Sikli Tahlili (LCA) metodi orqali qiyosiy baholashdir. Tadqiqot Scopus, Web of Science va Google Scholar bazalarida 2020-yildan keyin nashr etilgan 85 ta noyob manba asosida tizimli adabiyotlar tahlili shaklida amalga oshirildi. Natijalar poligonlar metan emissiyasi tufayli global isish salohiyatiga sezilarli hissa qo'shishini, yoqish energiya ishlab chiqarish imkonini bersa-da, havoga CO2, NOx, SO2, dioxinlar va furanlarni chiqarishini, qayta ishlash esa xomashyo va energiya sarfini kamaytirish orqali eng kam ekologik ta'sirga ega ekanini ko'rsatdi. Metan CO2 ga nisbatan ancha kuchli issiqxona gazi bo'lib, iqlim o'zgarishini tezlashtiradi. Tadqiqot chiqindilarni boshqarishda barqaror yechimlarni tanlash va ekologik siyosatni ishlab chiqish uchun asos bo'lib xizmat qiladi.
References
[1] Xusanov, S.X., & Xusanova, M.S. (2021). Qattiq maishiy chiqindilarni utilizatsiya qilishning ekologik-iqtisodiy samaradorligini oshirish yo'llari. Fan va Texnologiyalar Taraqqiyoti, №3, 104-110-betlar. – http://journal.tdtu.uz/index.php/fnt/article/view/110
[2] Abdullayev, A.X., & Xasanov, A.A. (2020). O'zbekistonda chiqindilarni qayta ishlash sanoatini rivojlantirishning dolzarb masalalari. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, №4, 1-12-betlar. – https://iqtisodiyot.uz/sites/default/files/articles/2020/4/1_Abdullayev_Xasanov.pdf
[3] G'aniyev, B.S. (2022). O'zbekistonda chiqindilarni boshqarish tizimini takomillashtirishning iqtisodiy mexanizmlari. Iqtisodiyot va moliya, №1, 115-121-betlar. – https://iqtisodiyot.uz/sites/default/files/articles/2022/1/15_Ganiev.pdf
[4] Ergashev, F.A. (2023). Qattiq maishiy chiqindilarni qayta ishlash texnologiyalarini takomillashtirish. Texnika fanlari axborotnomasi, №1, 88-93-betlar. – http://journal.tdtu.uz/index.php/tfa/article/view/156
[5] Xolmatov, B.B., & Xudayberdiyev, A.R. (2021). O'zbekistonda chiqindilarni utilizatsiya qilishning ekologik-iqtisodiy samaradorligi. Ekologiya xabarnomasi, №3, 67-72-betlar. – https://eco.uz/uz/site/article?id=103
[6] Mirzayev, O.X., & Saidova, N.A. (2022). Aylanma iqtisodiyot sharoitida chiqindilarni resurs sifatida boshqarishning ahamiyati. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, №2, 1-10-betlar. – https://iqtisodiyot.uz/sites/default/files/articles/2022/2/1_Mirzaev_Saidova.pdf
[7] Sobirov, U.S., & Karimova, G.A. (2022). Qattiq maishiy chiqindilarni qayta ishlash korxonalarini rivojlantirish istiqbollari. Fan va Texnologiyalar Taraqqiyoti, №4, 120-125-betlar. – http://journal.tdtu.uz/index.php/fnt/article/view/145
[8] Raximov, A.A., & Xamidov, A.X. (2021). Chiqindilarni boshqarishda zamonaviy texnologiyalardan foydalanishning ekologik-iqtisodiy samaradorligi. Texnika fanlari axborotnomasi, №3, 95-100-betlar. – http://journal.tdtu.uz/index.php/tfa/article/view/118
[9] Ismoilov, A.A. (2022). Qattiq maishiy chiqindilarni boshqarish tizimini takomillashtirishning ekologik-iqtisodiy mexanizmlari (Toshkent shahri misolida) (Iqtisodiyot fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati). O'zbekiston Milliy Universiteti. – https://library.ziyonet.uz/ru/book/download/234720
[10] Qodirov, Z.M., & Sobirov, R.A. (2023). Sanoat chiqindilarini qayta ishlashning ekologik samaradorligini baholash metodologiyasi. Texnika fanlari axborotnomasi, №2, 70-75-betlar. – http://journal.tdtu.uz/index.php/tfa/article/view/168
[11] Laurent, A., Olsen, S.I., & Hauschild, M.Z. (2020). An LCA of waste paper management: Is recycling always the best option? Journal of Cleaner Production, 277, 123412. – https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2020.123412
[12] Astrup, T.F., et al. (2021). Life cycle assessment of waste incineration and co-combustion with biomass: A review. Waste Management, 120, 755-768. – https://doi.org/10.1016/j.wasman.2020.10.027
[13] Rigamonti, L., et al. (2020). Life Cycle Assessment of different waste management scenarios for municipal solid waste in Italy. Science of The Total Environment, 706, 135767. – https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2019.135767
[14] Salomone, R., et al. (2022). Life Cycle Assessment of plastic waste management options: A review of recent studies. Journal of Environmental Management, 302, 113978. – https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2021.113978
[15] Slorach, P.C., & Cimpan, C. (2023). Life cycle assessment of landfilling versus incineration of municipal solid waste: A systematic review. Environmental Science & Technology, 57(1), 1-15. – https://doi.org/10.1021/acs.est.2c06172
[16] Chen, X., et al. (2021). Comparative life cycle assessment of different food waste management strategies: Composting, anaerobic digestion, and incineration. Resources, Conservation and Recycling, 168, 105307. – https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2021.105307
[17] Li, J., et al. (2020). Life cycle assessment of municipal solid waste management in China: A review. Waste Management & Research, 38(1), 1-15. – https://doi.org/10.1177/0734242X19886314
