QUROLLI KUCHLARDA HARBIY XIZMATCHILARNING KASBIY FAOLIYATIGA IJTIMOIY-PSIXOLOGIK MOSLASHUVINING O’ZIGA XOSLIGI (JANGOVAR BO’LINMALAR XIZMATCHILARI MISOLIDA)
Keywords:
Kalit so’zlar: ijtimoiy-psixologik moslashuv, kasbiy moslashuv, jangovar bo’linma, harbiy xizmatchi, harbiy jamoa, jang stressi, ijtimoiy qo’llab-quvvatlash, harbiy psixologiya.Abstract
Annotatsiya: Ushbu maqolada jangovar bo’linmalar xizmatchilarining kasbiy faoliyatga ijtimoiy-psixologik moslashuvi o’ziga xosligi nazariy va qiyosiy jihatdan tahlil qilingan. Mahalliy ilmiy manbalar va normativ-huquqiy hujjatlar xorijiy empirik tadqiqotlar (AQSh, Buyuk Britaniya, Kanada) bilan solishtirilib, jang ta’siri, harbiy jamoadagi ma’naviy- psixologik muhit, ijtimoiy qo’llab-quvvatlash va oilaviy omillarning moslashuvdagi o’rni ko’rsatilgan. Mualliflik konseptual modeli taklif etilib, moslashuvga to’sqinlik qiluvchi asosiy muammolar va ularni bartaraf etish yo’nalishlari, shu jumladan zamonaviy raqamli vositalarni qo’llash imkoniyatlari asoslangan. Ochiq manbalarda O’zbekiston jangovar bo’linmalari bo’yicha maxsus empirik ma’lumotlar yetarli emasligi aniqlanib, kelgusi monitoring tadqiqotlari uchun yo’nalishlar belgilangan.References
1. O’zbekiston Respublikasining Qonuni. Mudofaa to’g’risida (yangi tahriri, 11.05.2001, 211-II-son) // Lex.uz — O’zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. URL: https://lex.uz/acts/-23629.
2. O’zbekiston Respublikasining Qonuni. Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat to’g’risida // Lex.uz — O’zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. URL: https://lex.uz/acts/-78717.
3. Tilavov B.A. Harbiy xizmatchi va harbiy jamoani psixologik o’rganishning tadqiqot metod va metodikalari // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. 2024. B. 336–347. URL: https://oriens.uz/media/journalarticles/45_Tilavov_Begzod_Abdusamatovich__336-347.pdf.
4. Norbutayev S. Stressli vaziyatlarda harbiy xizmatchilar xulq-atvorida namoyon bo’ladigan o’zgarishlar talqini // O’zMU xabarlari (ACTA NUUz). Falsafa. 2024. № 1/9. B. 146 dan. URL: https://journals.nuu.uz/index.php.
5. Irgashev Z. Harbiy xizmatchilarda stress psixodiagnostikasi va psixokorreksiyasi // O’zMU xabarlari (ACTA NUUz). Falsafa. 2024. № 1/10/1. B. 101–103. URL: https://journals.nuu.uz/index.php/1/.
6. Mirzasoliev J. Harbiy xizmatchi oilalaridagi nizolarning armiya salohiyatiga ta’siri // O’zMU xabarlari (ACTA NUUz). Falsafa. 2024. № 1/5/2. B. 125–128. URL: https://journals.nuu.uz/index.php/1.
7. Olimova D.Sh., Pirjonov S.D. Psychology: study guide. Toshkent: O’ZKITOBSAVDONASHRIYOT, 2026. 275 p. ISBN 978-9910-610-28-8. URL: https://akbt.urdu.uz/uz/books/31073.
8. Hoge C.W., Castro C.A., Messer S.C., McGurk D., Cotting D.I., Koffman R.L. Combat duty in Iraq and Afghanistan, mental health problems, and barriers to care // New England Journal of Medicine. 2004. Vol. 351, No. 1. P. 13–22. DOI: 10.1056/NEJMoa040603. URL: https://doi.org/10.1056/NEJMoa 040603.
9. Sareen J., Cox B.J., Afifi T.O., Stein M.B., Belik S.-L., Meadows G., Asmundson G.J.G. Combat and peacekeeping operations in relation to prevalence of mental disorders and perceived need for mental health care: Findings from a large representative sample of military personnel // Archives of General Psychiatry. 2007. Vol. 64, No. 7. P. 843–852. DOI: 10.1001/archpsyc.64.7.843. URL: https://doi.org/10.1001/archpsyc.64.7.843.
10. Zamorski M.A. The impact of the military mission in Afghanistan on mental health in the Canadian Armed Forces: a summary of research findings // European Journal of Psychotraumatology. 2014. Vol. 5. DOI: 10.3402/ejpt.v5.23822. URL: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25206951.
11. Zamorski M.A. et al. The 2013 Canadian Forces Mental Health Survey: Background and Methods // The Canadian Journal of Psychiatry. 2016. Vol. 61, Issue 1_suppl. P. 10S–25S. DOI: 10.1177/0706743716632731. URL: https://doi.org/10.1177/0706743716632731.
12. de Burgh H.T., White C.J., Fear N.T., Iversen A.C. The impact of deployment to Iraq or Afghanistan on partners and wives of military personnel // International Review of Psychiatry. 2011. Vol. 23, No. 2. P. 192–200. DOI: 10.3109/09540261.2011.560144. URL: https://doi.org/10.3109/09540261. 2011.560144.
13. Baptist J.A. et al. Military marriages: The aftermath of Operation Iraqi Freedom (OIF) and Operation Enduring Freedom (OEF) deployments // Contemporary Family Therapy. 2011. DOI: 10.1007/s10591-011-9162-6. URL: https://doi.org/10.1007/s10591-011-9162-6.
14. Badr H., Barker T.M., Milbury K. Couples’ psychosocial adaptation to combat wounds and injuries // Risk and Resilience in U.S. Military Families. New York: Springer, 2011. P. 213–234. ISBN 978-1-4419-7063-3. URL: https://scholars.mssm.edu/en/publications/couples-psychosocial-adaptation-to-combat-wounds-and-injuries-2/.
15. Foran H.M., Wright K.M., Wood M.D. Do combat exposure and post-deployment mental health influence intent to divorce? // Journal of Social and Clinical Psychology. 2013. Vol. 32, No. 9. P. 917–938. URL: https://reachfamilies.umn.edu/sites/default/files/rdoc/Foran_2013.pdf.
16. Institute of Medicine. Gulf War and Health: Volume 6. Physiologic, Psychologic, and Psychosocial Effects of Deployment-Related Stress. Washington, DC: The National Academies Press, 2008. URL: https://nap.nationalacademies.org/read/11922/chapter/9.
17. Karney B.R., Crown J.S. Families under stress: An assessment of data, theory, and research on marriage and divorce in the military. Santa Monica, CA: RAND Corporation, 2007. (MG-599-OSD). URL: https://www.rand.org/pubs/monographs/ MG599.html.
18. O’zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar departamenti. Harbiy psixologlarning malakasini oshirishdagi zamonaviy yondashuv // Gov.uz. 04.10.2025. URL: https://gov.uz/oz/mudofaa/news/view/90801.
19. Sharqiy harbiy okrug matbuot xizmati. Ruhiy barqarorlik — jangovar tayyorgarlikning muhim tarkibiy qismi // Gov.uz. 24.09.2026. URL: https://gov.uz/oz/mudofaa/news/view/223730.