ULTRA-QAYTA ISHLANGAN OZIQ-OVQATLAR VA INSON SALOMATLIGI: ADABIYOTLAR SHARHI
Keywords:
Kalit so'zlar: ultra-qayta ishlangan oziq-ovqatlar, NOVA, semizlik, 2-toifa diabet, yurak-qon tomir kasalliklari, ruhiy salomatlik.Abstract
Maqsad. Ultra-qayta ishlangan oziq-ovqatlar (UPF) iste'moli va inson salomatligi o'rtasidagi bog'liqlik bo'yicha so'nggi dalillarni umumlashtirish.
Metodlar. 2019–2025-yillarda nashr etilgan to'rtta asosiy manba maqsadli tahlil qilindi: BMJ soyabon sharhi, Lancet turkumi va ikkita randomizatsiyalangan nazorat sinovi.
Natijalar. 45 ta jamlangan tahlilda (n = 9 888 373) UPF ko'p iste'mol qilinishi 32 ta (71%) salomatlik ko'rsatkichi bilan bog'liq bo'lgan. Yurak-qon tomir kasalligidan o'lim xavfi 1,50 baravar (RR 1,50; 95% CI 1,37–1,63), ruhiy buzilishlar xavfi 1,53 baravar (OR 1,53; 1,43–1,63) yuqori edi. Inpatient sinovda UPF ratsioni kuniga o'rtacha 508 kkal ortiqcha iste'molga olib keldi.
References
1. Lane MM, Gamage E, Du S, et al. Ultra-processed food exposure and adverse health outcomes: umbrella review of epidemiological meta-analyses. BMJ. 2024;384:e077310. doi:10.1136/bmj-2023-077310
2. Monteiro CA, Louzada MLC, Steele-Martinez E, et al. Ultra-processed foods and human health: the main thesis and the evidence. Lancet. 2025 (onlayn, 18-noyabr). doi:10.1016/S0140-6736(25)01565-X
3. Hall KD, Ayuketah A, Brychta R, et al. Ultra-processed diets cause excess calorie intake and weight gain: an inpatient randomized controlled trial of ad libitum food intake. Cell Metab. 2019;30(1):67–77.e3. PubMed
4. Dicken SJ, et al. Ultraprocessed or minimally processed diets following healthy dietary guidelines on weight and cardiometabolic health: a randomized, crossover trial. Nat Med. 2025. doi:10.1038/s41591-025-03842-0
5. Reuters. Ultra-processed foods are danger to global public health, experts warn (Lancet turkumi haqida). country-guide.ca
6. Food Med Center. Study spotlight: UPDATE trial (SACN va DGAC xulosalari). foodmedcenter.org