SUNʼIY INTELLEKT VA ADABIYOT: IJODKORLIKNING YANGI CHEGARALARI
Keywords:
Kalit soʻzlar: generativ matn, ijodkorlik talqini, konseptual metafora, lingvistik tahlil, mualliflik masʼuliyati, nutq aktlari, pragmatik maʼnoAbstract
Annotatsiya. Oʻzbekcha generativ badiiy matnlar paydo boʻlishi bilan ijodkorlik, mualliflik masʼuliyati va estetik qiymat oʻrtasidagi munosabatni qanday izohlash masalasi keskinlashmoqda. Tadqiqotning maqsadi sunʼiy intellekt yordamida yaratilgan matnlarda badiiylikni yuzaga keltiruvchi til vositalarini aniqlash hamda mashina ishlab chiqargan nutqning mualliflik maqomini nazariy jihatdan belgilashdan iborat. Tahlilda lingvistik tahlil, korpus tadqiqoti, qiyosiy til tahlili va diskurs tahlili uygʻunlashtirildi. Leksik tanlov, konseptual metafora, morfologik kategoriyalar, nutq aktlari, illokutiv kuch va Grice qoidalari yagona talqin mezonlari tizimida koʻrib chiqildi. Qiyosiy kuzatuvlar generativ matnda obrazlilik koʻpincha tayyor semantik andozalarning ketma-ket birikishi orqali yuzaga kelishini, inson muallifligi esa kontekstni tanlash, ramziy maʼnoni chuqurlashtirish va etik javobgarlikni zimmasiga olish jarayonlarida namoyon boʻlishini koʻrsatdi. Korpus tahlili mashina matnlarida leksik xilma-xillik bilan pragmatik individuallik doimo bir darajada kechmasligini aniqlashga yordam berdi. Morfologik shakllar grammatik jihatdan izchil boʻlsa-da, ularning estetik vazifasi koʻpincha mualliflik talqini bilan yakuniy mazmun kasb etadi. Diskurs tahlili sunʼiy intellekt ijodkorlikni toʻliq almashtirmasdan, uning texnik chegaralarini kengaytiruvchi vosita ekanini asoslaydi. Tadqiqotning ilmiy hissasi generativ badiiy matnni baholash uchun leksik, metaforik, grammatik va pragmatik belgilarni birlashtirgan interpretativ modelni taklif etishdan iborat. Mazkur model mualliflik masʼuliyatini markazda saqlagan holda, keyingi diaxronik va korpusga asoslangan izlanishlar uchun nazariy yoʻnalish beradi.
References
1. Manovich L. AI aesthetics // AI and Society. — 2024. — Vol. 39. — № 1. — P. 1–12. — DOI: 10.1007/s00146-023-01780-0.
2. Dolimov U. Adabiy jarayon va raqamli texnologiyalar: yangi tadqiqot yoʻnalishlari // Oʻzbek tili va adabiyoti. — 2024. — № 3. — B. 12–20.
3. Dwivedi Y.K., Kshetri N., Hughes L. va boshq. Opinion paper: «So what if ChatGPT wrote it?» Multidisciplinary perspectives on opportunities, challenges and implications of generative conversational AI for research, practice and policy // International Journal of Information Management. — 2023. — Vol. 71. — Article 102642. — DOI: 10.1016/j.ijinfomgt.2023.102642.
4. Shamsiddinova I. Raqamli adabiyot va zamonaviy badiiy tafakkur // Oʻzbekiston: til va madaniyat. — 2022. — № 2. — B. 74–82.
5. Yoʻldoshev M. Badiiy matnning lingvopoetik tahlili // Oʻzbek tili va adabiyoti. — 2021. — № 4. — B. 23–31.
6. Epstein Z., Hertzmann A., Herman L. va boshq. Art and the science of generative AI: A deeper dive // Science. — 2023. — Vol. 380. — № 6650. — P. 1110–1111. — DOI: 10.1126/science.adh4451.
7. Hakimboyeva Y. Badiiy diskursda ijodkorlik va intertekstual munosabatlar // Filologiya masalalari. — 2023. — № 1. — B. 41–49.
8. Floridi L., Chiriatti M. GPT-3: Its nature, scope, limits, and consequences // Minds and Machines. — 2020. — Vol. 30. — № 4. — P. 681–694. — DOI: 10.1007/s11023-020-09548-1.
9. Bender E.M., Gebru T., McMillan-Major A., Shmitchell S. On the dangers of stochastic parrots: Can language models be too big? // Proceedings of the 2021 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency. — 2021. — P. 610–623. — DOI: 10.1145/3442188.3445922.
10. Gunkel D.J. The machine question: AI, ethics, and moral responsibility. — Cambridge: MIT Press, 2012. — 280 p. — ISBN: 9780262517962.
11. Ефремов А.А. Искусственный интеллект и авторское право: проблемы правовой охраны произведений, созданных с использованием технологий искусственного интеллекта // Вестник гражданского права. — 2021. — Т. 21. — № 6. — С. 119–145.
12. Benjamin W. Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit // Zeitschrift für Sozialforschung. — 1936. — Vol. 5. — № 1. — S. 40–68. — DOI: 10.5840/zfs1936513.
13. Eloundou T., Manning S., Mishkin P., Rock D. GPTs are GPTs: An early look at the labor market impact potential of large language models // arXiv. — 2023. — Vol. 2303. — № 10130. — P. 1–50. — URL: https://arxiv.org/abs/2303.10130.
14. Kasneci E., Sessler K., Küchemann S. va boshq. ChatGPT for good? On opportunities and challenges of large language models for education // Learning and Individual Differences. — 2023. — Vol. 103. — Article 102274. — DOI: 10.1016/j.lindif.2023.102274.
15. Aljanabi M. ChatGPT: Future directions and open possibilities // Mesopotamian Journal of CyberSecurity. — 2023. — Vol. 3. — № 1. — P. 16–22. — DOI: 10.58496/MJCS/2023/003.
16. McCormack J., Dörfler M., Gifford T. va boshq. Algorithmic and aesthetic aspects of creative AI // Arts. — 2023. — Vol. 12. — № 4. — Article 166. — DOI: 10.3390/arts12040166.
17. Coeckelbergh M. The work of art in the age of AI: What artists can do in an age of artificial intelligence. — Cambridge: Polity Press, 2024. — 224 p. — ISBN: 9781509557785.
18. Кутырев В.А. Философия трансгуманизма: учебное пособие. — Нижний Новгород: Нижегородский государственный университет, 2010. — 85 с. — ISBN: 978-5-91326-164-7.
19. Кузнецов С.А. Национальный корпус русского языка: 2003–2023 // Русский язык в научном освещении. — 2023. — № 2. — С. 5–24.
20. Гусейнов Г.Ч. Большие языковые модели и будущее гуманитарного знания // Вопросы философии. — 2024. — № 3. — С. 87–101.
