ЭКСПЕРИМЕНТАЛ УЙҚУСИЗЛИК ШАРОИТИДА ЮРАКНИНГ МОРФОФУНКЦИОНАЛ ЎЗГАРИШЛАРИ ВА УЛАРНИ КОРРЕКЦИЯ ҚИЛИШНИНГ МОРФОЛОГИК АСОСЛАРИ
Keywords:
Калит сўзлар: уйқусизлик, уйқу депривацияси, юрак, миокард, кардиомиоцитлар, морфология, морфометрия, микроциркуляция, коррекция, мелатонин.Abstract
Аннотация. Ушбу мақолада уйқу етишмаслиги ва экспериментал уйқусизлик шароитида юрак-қон томир тизимида юзага келадиган морфофункционал ўзгаришлар ҳақидаги замонавий адабиёт маълумотлари таҳлил қилинган. Уйқу организмнинг нейрогуморал бошқаруви, автоном нерв тизими фаолияти, қон босими, юрак ритми ва метаболик жараёнларнинг физиологик мувозанатини таъминловчи муҳим функционал ҳолат ҳисобланади. Уйқу давомийлиги ва сифатининг бузилиши симпатик фаолликнинг ортиши, парасимпатик таъсирнинг нисбий сусайиши, эндотелиал функциянинг бузилиши, юрак ритми ўзгаришлари ҳамда миокард тўқимасида структур қайта қурилишлар билан боғлиқлиги кўрсатилган. Экспериментал тадқиқотларда уйқудан маҳрум қилинган каламушлар миокардида кардиомиоцитлар дистрофияси, интерстициал шиш, микроциркулятор ўзгаришлар, митохондриал шикастланиш ва миофибрилляр структураларнинг бузилиши қайд этилган. Шу билан бирга, уйқусизликка боғлиқ юрак ўзгаришларини коррекция қилишда мелатонин, уйқу режимини тиклаш ва бошқа экспериментал ёндашувларнинг морфофункционал самарадорлиги ўрганилмоқда. Мақолада ушбу ўзгаришларнинг морфологик асослари ва коррекция самарадорлигини баҳолашда гистологик, морфометрик, иммуногистокимёвий ва ультраструктур усулларнинг аҳамияти ёритилган.
References
1. Chai H.J., Xu S.M. Damage effects of sleep deprivation on myocardium and its antioxygen index in rats. Chinese Journal of Applied Physiology. 2008;24(1):71–76. PMID: 21141562.
2. Martins P.J.F., et al. Cardiovascular function alterations induced by acute paradoxical sleep deprivation in rats. Cardiovascular Drugs and Therapy. 2014. DOI: 10.3109/10641963.2014.881843.
3. Liu H., Chen A. Roles of sleep deprivation in cardiovascular dysfunctions. Life Sciences. 2019;219:231–237. DOI: 10.1016/j.lfs.2019.01.006.
4. Yuan R., Wang J., Guo L.L. The Effect of Sleep Deprivation on Coronary Heart Disease. Chinese Medical Sciences Journal. 2016;31(4):247–253. DOI: 10.1016/S1001-9294(17)30008-1.
5. Wei R., Duan X., Guo L. Effects of sleep deprivation on coronary heart disease. Korean Journal of Physiology and Pharmacology. 2022;26(5):297–305. DOI: 10.4196/kjpp.2022.26.5.297.
6. Itani O., Jike M., Watanabe N., Kaneita Y. Short sleep duration and health outcomes: a systematic review, meta-analysis, and meta-regression. Sleep Medicine. 2017;32:246–256.
7. Wang Y., Mei H., Jiang Y.R., et al. Relationship between duration of sleep and hypertension in adults: a meta-analysis. Journal of Human Hypertension. 2012;26:645–653.
8. Nascimento E.B.M., et al. Effects of sleep deprivation on endothelial function in adult humans: a systematic review. GeroScience. 2021. DOI: 10.1007/s11357-020-00312-y.
9. Pasetes L.N., Rosendahl-Garcia K.M., Goel N. Impact of bimonthly repeated total sleep deprivation and recovery sleep on cardiovascular indices. Physiological Reports. 2023;11:e15841. DOI: 10.14814/phy2.15841.
10. Mizrak B., Parlakpinar H., Acet A., Turkoz Y. Effects of pinealectomy and exogenous melatonin on rat hearts. Acta Histochemica. 2004;106(1):29–36. DOI: 10.1016/j.acthis.2003.10.003.
11. Liskova Iu.V., Salikova S.P., Stadnikov A.A. Structural reorganization of the myocardium in ovariectomized rats with experimental heart failure after melatonin administration. Morfologiia. 2013;144(5):25–29. PMID: 24592713.
12. Liskova Iu.V., Salikova S.P., Stadnikov A.A. Extracellular matrix remodeling myocardium of the left ventricle rats with experimental heart failure after perindopril and melatonin administration. Kardiologiia. 2014;54(9):52–56. PMID: 25702403.
13. Zhu Y., et al. Acute sleep deprivation increases inflammation and aggravates heart failure after myocardial infarction. Journal of Sleep Research. 2022. DOI: 10.1111/jsr.13679.
14. Musaev U.Y., Khaydarova M.A., Babakulova Sh.Kh., Makhmudova M.H., Saidova F.O. The impact of sleep deprivation and poor lifestyle on the cardiovascular system. International Journal of Artificial Intelligence. 2025;5(2):300–302. DOI: 10.71337/inlibrary.uz.ijai.70403.
15. Amin K.D., Thakkar A., Budampati T., Matai S. A good night's rest: A contemporary review of sleep and cardiovascular health. American Journal of Preventive Cardiology. 2024;21:100924