AVTOTRANSPORT VOSITALARI CHIQINDILARINING SHAHAR YASHIL HUDUDLARIDAGI O‘SIMLIKLAR FIZIOLOGIYASI VA O‘SISHIGA TA’SIRI
Keywords:
Kalit so‘zlar: avtotransport chiqindilari, shahar ekologiyasi, fitoindikatsiya, Platanus orientalis, Ligustrum vulgare, xlorofill, barg yuzasi, chang, xloroz, nekroz, ko‘kalamzorlashtirish.Abstract
Annotatsiya: Ushbu maqolada shahar yashil hududlarida avtotransport
vositalari harakati bilan bog‘liq ekologik omillarning o‘simliklarning fiziologik va
morfologik holatiga ta’siri o‘rganildi. Tadqiqot obyekti sifatida serqatnov
avtomagistral yoqasida joylashgan tajriba hududi hamda shahar chetidagi nisbatan toza
nazorat hududida o‘suvchi Sharq chinori (Platanus orientalis) va oddiy ligustrum
(Ligustrum vulgare) tanlandi. Barg yuzasida to‘plangan chang miqdori, barg yuzasi
maydoni, nekroz va xloroz belgilari hamda xlorofill a va b miqdorlaridagi o‘zgarishlar
qiyosiy tahlil qilindi. Natijalarga ko‘ra, avtomobil yo‘liga yaqin sharoitda o‘sayotgan
Sharq chinori barglarida xlorofill a miqdori nazorat hududiga nisbatan 18–22 %,
xlorofill b 14–17 % ga kamaygan. Oddiy ligustrumda mazkur kamayish mos ravishda
12 va 9 % ni tashkil etgan. Sharq chinorida barg yuzasi nazoratga nisbatan 15 % kichik
bo‘lib, xloroz va nekroz belgilari qayd etilgan; ligustrumda morfologik o‘zgarishlar 4–
5 % doirasida kuzatilgan. Olingan natijalar o‘rganilgan turlar orasida ligustrumning
yo‘lbo‘yi ekologik stressga nisbatan yuqoriroq chidamlilik namoyon etishini
ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalari shahar ko‘kalamzorlashtirishida ekologik stressga
chidamli turlarni tanlash hamda sezgir turlardan bioindikator sifatida foydalanish
imkoniyatlarini ko‘rsatadi.
References
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Abdullayev, A. A. O‘simliklar ekologiyasi va fiziologiyasi : darslik / A. A.
Abdullayev, A. E. Ergashev. – Toshkent : O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2020. –
280 b.
2. Николаевский, В. С. Эколого-физиологические основы
газоустойчивости растений : монография / В. С. Николаевский. – Москва : Изд-
во МГУ, 2002. – 215 с.
3. Appleton, B. Trees and Development: A Technical Guide to Preservation of
Trees During Land Development / B. Appleton, V. Greene, A. Smith, S. French. –
Champaign : International Society of Arboriculture, 2015. – 144 p.
4. Karnosky, D. F. Air Pollution, Global Change and Forests in the New
Millennium / D. F. Karnosky, K. E. Percy. – Amsterdam : Elsevier, 2010. – 382 p.
5. Toshmatov, X. M. Shahar sharoitida avtotransport chiqindi gazlarining daraxt
va tut o‘simliklarining xlorofill miqdoriga ta’siri / X. M. Toshmatov, B. U.
Xolmuradov // O‘zbekiston biologiya jurnali. – 2021. – № 4(2). – B. 45–51.
6.Карпухин, М. Ю. Влияние тяжелых металлов на физиологические
процессы древесных растений в городской среде / М. Ю. Карпухин, И. В.
Серегин // Экология. – 2018. – № 3. – С. 112–119.
7. Calfapietra, C. Air pollution effects on urban forests and green infrastructure
/ C. Calfapietra, S. Fares, F. Manes, F. Loreto // Environmental Pollution. – 2013. –
Vol. 183. – P. 376–380.
