O‘SIMLIKLARNING QURG‘OQCHILIK, SHO‘RLANISH VA GAZLI IFLOSLANISHGA CHIDAMLILIGINING FIZIOLOGIK-BIOKIMYOVIY MEXANIZMLARI
Keywords:
: qurg‘oqchilik, sho‘rlanish, gazli ifloslanish, abiotik stress, oksidlovchi stress, reaktiv kislorod shakllari, antioksidant tizim, prolin, abstsiz kislota, ion gomeostazi, fotosintez, stomatal boshqaruv, osmotik moslashuvi.Abstract
Maqolada o‘simliklarning qurg‘oqchilik, sho‘rlanish va atmosferadagi gazsimon
ifloslantiruvchilar ta’siriga chidamliligini ta’minlovchi zamonaviy fiziologik va
biokimyoviy mexanizmlar tahlil qilingan. Qurg‘oqchilik va sho‘rlanish dastlab
osmotik stressni yuzaga keltirishi, keyinchalik esa ionlar muvozanatining buzilishi,
reaktiv kislorod shakllarining ortishi, fotosintetik apparat faoliyatining susayishi va
membranalar barqarorligining pasayishiga olib kelishi ko‘rsatilgan. O‘simliklarning
moslashuvida stomatal boshqaruv, abstsiz kislota signallanishi, osmotik moslashuv,
prolin va boshqa moslashuvchan osmolitlarning to‘planishi, ionlarni selektiv tashish
va vakuolalarda kompartmentalizatsiya qilish, antioksidant fermentlar faoliyatining
kuchayishi muhim ahamiyatga ega. Gazli ifloslanish sharoitida, ayniqsa ozon,
oltingugurt dioksidi va azot oksidlari ta’sirida oksidlovchi stress, stomatal javob,
fotosintezning buzilishi va ikkilamchi metabolitlar sintezining o‘zgarishi kuzatiladi.
References
1.
barqaror
qishloq
xo‘jaligini
Zokirov T.Z., Karimov I.R. Sho‘rlangan tuproqlarda o‘simliklarning
osmotik moslashuvi. O‘zbekiston biologiya jurnali, 2023.
2.
FAO va BMTning iqlim o‘zgarishi va qishloq xo‘jaligi resurslariga
bag‘ishlangan 2024–2025-yillardagi global tahliliy hisobotlari.
3.
Mahmudov M.M., Xolmurodov E.A. O‘simliklar fiziologiyasi va
biokimyosi. – Toshkent: "O‘qituvchi", 2020.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Genetika va o‘simliklar
eksperimental biologiyasi instituti. G‘o‘za va qishloq xo‘jaligi ekinlarining abiotik
stresslarga chidamliligi. – Toshkent: "Fan", 2024.
5.
Munns R., Tester M. Mechanisms of salinity tolerance // Annual Review
of Plant Biology. – 2024.
6.
Mittler R. Abiotic stress combination and the plant phenotype // Trends
in Plant Science. – 2025.
7.
Sahu S.K., Liu P., Chandrasekaran U., Waseem M. Salinity and drought
stress in plants: understanding physiological, biochemical and molecular responses,
volume II // Frontiers in Plant Science. – 2025.
