DINNING PAYDO BO‘LISHI MASALASI: NATURALISTIK, EVOLYUTSION PSIXOLOGIK VA ISLOMIY YONDASHUVLARNING QIYOSIY TAHLILI
Keywords:
din, dinning kelib chiqishi, animizm, evolyutsion psixologiya, kognitiv dinshunoslik, naturalizm, fitra, tavhid, vahiy, payg‘ambarlik, antropologiya, din falsafasi.Abstract
Mazkur maqolada dinning paydo bo‘lishi masalasi uch asosiy
nazariy yo‘nalish – naturalistik, evolyutsion-psixologik va islomiy-teologik
yondashuvlar doirasida qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy muammosi
dinning insoniyat tarixida deyarli universal hodisa sifatida namoyon bo‘lishini qanday
izohlash mumkinligi bilan bog‘liq. E. B. Tylorning animizm konsepsiyasi, É.
Dyurkgeymning dinning ijtimoiy funksiyasi haqidagi qarashlari, psixologik va
zamonaviy kognitiv yondashuvlar qisqacha ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga, islomiy
manbalardagi fitra, tavhid, payg‘ambarlik va insoniyatning dastlabki diniy birligi
haqidagi qarashlar tahlil qilinadi. Maqolada “dinning qanday shakllanganligi” va
“dinning metafizik jihatdan haqiqiy yoki haqiqiy emasligi” turli darajadagi savollar
ekani asoslanadi. Naturalistik va evolyutsion modellar diniy e’tiqodning psixologik
hamda ijtimoiy mexanizmlarini tushuntirishga xizmat qilishi mumkin, biroq ular o‘z
o‘zidan Xudoning mavjudligi yoki mavjud emasligini isbotlamaydi. Islomiy model esa
dinni insoniyat tarixida keyinchalik paydo bo‘lgan hodisa emas, balki inson fitrati va
ilohiy hidoyat bilan bog‘laydi. Natijada dinning kelib chiqishini birgina sababga
keltirib chiqarish metodologik jihatdan yetarli emasligi ko‘rsatiladi.
References
1. Boyd, R., & Richerson, P. J. (2005). The origin and evolution of cultures.
Oxford University Press.2. Durkheim, É. (1912). The elementary forms of religious life. Oxford
University Press.
3. Eliade, M. (1959). The sacred and the profane: The nature of religion.
Harcourt.
4. Freud, S. (1927). The future of an illusion.
5. Norenzayan, A. (2013). Big gods: How religion transformed cooperation and
conflict. Princeton University Press.
6. Quranic Arabic Corpus. (n.d.). Qur’on 30:30 oyatining matni va grammatik
tahlili [Manbadagi tavsif].
7. Qur’oni karim. (n.d.).
8. Tylor, E. B. (1871). Primitive culture. John Murray
