O‘ZBEK TILIDAGI ONOMASTIK BIRLIKLARNI AVTOMATIK ANNOTATSIYALASHNING LINGVISTIK-KOMPYUTER MODELI
Keywords:
o‘zbek tili, onomastika, korpus lingvistikasi, kompyuter lingvistikasi, avtomatik annotatsiya, named entity recognition, NER, sun’iy intellekt, NLP, antroponim, toponim, lingvistik korpus.Abstract
Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi onomastik birliklarni korpus asosida
avtomatik annotatsiyalashning lingvistik-kompyuter modeli masalasi tadqiq etiladi.
Tadqiqotning dolzarbligi o‘zbek tilini tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) tizimlariga
moslashtirish jarayonida sifatli, lingvistik jihatdan asoslangan va mashina tomonidan
qayta ishlanishi mumkin bo‘lgan annotatsiyalangan ma’lumotlarga ehtiyojning ortib
borayotgani bilan belgilanadi. O‘zbek tilida so‘nggi yillarda morfologik, sintaktik,
so‘z turkumlari va nomlangan birliklarni belgilashga yo‘naltirilgan korpus resurslari
yaratilgan bo‘lsa-da, onomastik birliklarning lingvistik tasnifi va ularni avtomatik
aniqlash hamda tasniflashni yagona metodologik tizim asosida tashkil etish masalasi
dolzarb bo‘lib qolmoqda. Maqolada onomastik birliklarni antroponim, toponim,
gidronim, etnonim, tashkilot nomlari va boshqa guruhlarga ajratishning kompyuter
lingvistikasi uchun maqbul modeli taklif etiladi. Shuningdek, ekspert annotatsiyasi,
qoida asosidagi yondashuv, mashinaviy o‘qitish va transformer modellarini
bosqichma-bosqich birlashtiruvchi avtomatik annotatsiya arxitekturasi ishlab
chiqiladi. Tadqiqotda “sun’iy intellekt annotatsiyasi – lingvist ekspert nazorati –
xatolarni tahlil qilish – modelni qayta takomillashtirish” tamoyili asosiy metodologik
mexanizm sifatida qaraladi. Taklif qilinayotgan yondashuv kelgusida o‘zbek tilining
ko‘p qatlamli lingvistik korpusini shakllantirish, onomastik ma’lumotlar bazasini
yaratish va o‘zbek tiliga mo‘ljallangan NLP modellarini takomillashtirish uchun
nazariy hamda amaliy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
References
1.Abdurahmonova N. Z. O‘zbek tili elektron korpusining kompyuter
modellari: filologiya fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi. Toshkent, 2020.
2. Abdurahmonova N. O‘zbek tilida tabiiy tilni qayta ishlash (NLP)
texnologiyalari va korpus lingvistikasi. // Filologiya masalalari, 2022. – №3. – B. 45
52.
3.Hamroyeva Sh.M. O‘zbek tili mualliflik korpusini tuzishning lingvistik
asoslari: Filol.fan. bo‘yicha falsafa doktori (Phd) …disser. – Qarshi, 2018. – 250
b.
4. Jurayev S. Matnlarni avtomatik annotatsiyalash va xususiy otlarni aniqlash
(NER) algoritmlari. // O‘zbekiston kompyuter texnologiyalari jurnali, 2024. – №1. –
B. 112-118.
5.Po‘latov. A.K, Muhammedova S. Kompyuter lingvistikasi (o‘quv
qo‘llanma). – T, 2008.
6.Korpus lingvistikasi: (o‘quv qo‘llanma) Zaxarov V.P, Mengliyev B.R,
Hamroyeva Sh.M. – Toshkent: Fan,2021. – 185 b.
7.
Yuldashev
ekstralingvistik qidiruv
A.
U. O‘zbek
tili
korpusida lingvistik
parametrlarining lingvistik
va
va dasturiy asoslari:
Filol.fan. bo‘yicha falsafa doktori (Phd) …disser. – Toshkent,2025.
