XALIFALIK DAVRIDA MARKAZIY OSIYODA FALSAFA VA IJTIMOIY-GUMANITAR FANLAR, ANIQ VA TABIIY FANLAR RIVOJI. DINIY VA DUNYOVIY BILIMLARNING UYG‘UNLIGI
Keywords:
Markaziy Osiyo, Arab xalifaliki, falsafa, aniq va tabiiy fanlar, diniy va dunyoviy bilimlar uyg‘unligi, Sharq Renessansi, qomusiy olimlar, ratsionalizm, islom ilohiyoti.Abstract
Ushbu maqolada Arab xalifaligi davrida (IX–XII asrlar) Markaziy
Osiyo mintaqasida falsafa, ijtimoiy-gumanitar, aniq va tabiiy fanlar rivojlanishining
qonuniyatlari hamda davr ilmiy tafakkurining o‘ziga xos xususiyati hisoblangan diniy
va dunyoviy bilimlarning uyg‘unligi (sintezi) masalalari tadqiq etilgan. Mintaqadan
yetishib chiqqan buyuk qomusiy olimlar — Muhammad al-Xorazmiy, Abu Nasr
Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino va Ahmad al-Farg‘oniy kabi
mutafakkirlarning aniq fanlar (matematika, astronomiya, geografiya) va falsafiy
gumanitar yo‘nalishlardagi fundamental kashfiyotlari tahlil qilingan. Shu bilan bir
qatorda, davr ilmiy muhitida islom ilohiyoti (kalom, fiqh, hadisshunoslik) bilan
dunyoviy ilmlarning o‘zaro qarama-qarshilikda emas, balki bir-birini boyituvchi
uyg‘unlikda rivojlangani, ratsionalizm va ma'naviy mezonlar muvozanati ilmiy
asoslab berilgan. Yozma manbalar tahlili asosida xalifalik davridagi intellektual
yuksalish — keyinchalik butun jahon ilm-fani va madaniyati taraqqiyotiga kuchli ta'sir
ko‘rsatgan birinchi Sharq Renessansining poydevori bo‘lib xizmat qilgani ko‘rsatib
o‘tilgan. Maqola o‘zbek xalqining intellektual merosi va ilm-fan tarixi sivilizatsiyasini
tizimli o‘rganishda muhim amaliy ahamiyatga ega.
References
1)
Abduhalimov B. Muhammad al-Xorazmiy va Ahmad al-Farg‘oniy:
ilmiy merosi va zamonaviylik. Toshkent:Fan.2012.
2)
Abduhalimov. B. “Bayt ul-hikma” va Markaziy Osiyo olimlari. –
Toshkent: O‘zbekiston, 2010
3)
Fayzullayev O. Muhammad al-Xorazmiyning ilmiy merosi. –
Toshkent: Fan, 1983
4)
Ibn al Nadim. The Fihrist of al-Nadim: A Tenth-Century Survey of
Muslim Culture / Translated by Bayard Dodge. – New York: Columbia
University Press, 1970
5)
Narmanov. F.A. “Sharq allomalari ilmiy merosi” o‘quv
qo‘llanma.Toshkent. Tamaddun-2022
6)
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Abu Rayhon
Beruniy nomli sharqshunoslik instituti. “Ma’naviyat yulduzlari”. T
