"TADQIQOTLAR.UZ" jahon ilmiy-metodik jurnali quyidagi yo'nalishlarda maqola hamda tezislarni qabul qiladi: Aniq fanlar Tabiiy fanlar Texnika fanlari Pedagogik fanlar Ijtimoiy-gumanitar fanlar Falsafa fanlari Filologiya Iqtisodiy fanlar
CONSTITUTIONAL AND LEGAL FOUNDATIONS OF THE ACTIVITY OF STATE AND NON-STATE EDUCATIONAL ORGANIZATIONS IN THE FIELD OF EDUCATION
Abstract: This article examines the constitutional and legal foundations of the activity of state and non-state educational organizations in the Republic of Uzbekistan. Based on Articles 50 and 51 of the Constitution of the Republic of Uzbekistan in the new edition of 2023, the Law “On Education” of 23 September 2020, and by-laws aimed at developing public-private partnership in education, the article reveals the content of state guarantees of the right to education and the legal status of non-state educational organizations. A comparative analysis of the constitutional and legislative models of Germany, the Russian Federation, the People’s Republic of China and the Republic of Kazakhstan, as well as international standards (Article 26 of the Universal Declaration of Human Rights, Article 13 of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights), is carried out. Proposals are substantiated for improving national legislation, including clarifying the criteria for licensing non-state educational organizations, strengthening guarantees of the stability of state support measures, and developing mechanisms of state control over the quality of education while respecting the autonomy of educational organizations.
Keywords: right to education, Constitution of the Republic of Uzbekistan, state educational organizations, non-state educational organizations, public-private partnership, licensing, comparative constitutional law, quality of education.
MUSKUL TO‘QIMALARNING TUZILISHI VA ULARNING FIZIOLOGIK XUSUSIYATLARI
Annotatsiya Mazkur maqolada muskul to‘qimalarining tuzilishi, turlari va fiziologik xususiyatlari yoritilgan. Skelet, silliq va yurak muskullarining morfologik tuzilishi, qisqarish mexanizmi hamda organizmdagi vazifalari ilmiy adabiyotlar asosida tahlil qilingan. Shuningdek, muskul to‘qimalarining moddalar almashinuvi, qo‘zg‘aluvchanligi, o‘tkazuvchanligi va qisqaruvchanligi kabi muhim fiziologik xususiyatlari bayon etilgan.
Kalit so‘zlar: muskul to‘qimasi, skelet muskuli, yurak muskuli, silliq muskul, miofibrilla, aktin, miozin, fiziologiya.
GISTOLOGIK PREPARATLAR TAYYORLASH TEXNIKASI VA ULARNING SIFATIGA TA'SIR ETUVCHI OMILLAR
Annotatsiya Ushbu maqolada gistologik preparatlar tayyorlash bosqichlari va ularning sifatiga ta'sir etuvchi asosiy omillar yoritilgan. Biologik namunani olish, fiksatsiya qilish, parafinga quyish, mikrotomda kesish va bo‘yash jarayonlarining ahamiyati tahlil qilingan. Sifatli preparatlar hujayra va to‘qimalarning mikroskopik tuzilishini aniq o‘rganishga imkon beradi.
Kalit so‘zlar: gistologiya, preparat, mikroskop, fiksatsiya, mikrotom, bo‘yash.
MIKROSKOPIK KUZATUVLAR ORQALI EPITELIY TO‘QIMALARNING XILMA-XILLIGI
Annotatsiya Mazkur maqolada epiteliy to‘qimalarning morfologik tuzilishi, mikroskop ostida kuzatiladigan asosiy turlari va ularning biologik hamda fiziologik xususiyatlari tahlil qilindi. Tadqiqot davomida epiteliy to‘qimalarning bir qavatli yassi, kubsimon, silindrsimon, ko‘p qavatli va soxta ko‘p qatorli turlari mikroskopik kuzatuvlar asosida tavsiflandi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, epiteliy to‘qimalarning tuzilishi ularning bajaradigan vazifalariga moslashgan bo‘lib, himoya qilish, modda almashinuvi, sekretsiya va so‘rilish jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi. Mikroskopik tahlil usuli epiteliy hujayralarining shakli, joylashuvi va funksional farqlarini aniqlashda samarali hisoblanadi.
Kalit so‘zlar: epiteliy to‘qima, mikroskop, gistologiya, bir qavatli epiteliy, ko‘p qavatli epiteliy, bez epiteliyi, hujayra, biologiya.
ORGANIK POLIMERLARNING ZAMONAVIY TURLARI, SINTEZ USULLARI VA QO‘LLANILISHI
Annotatsiya. Ushbu maqolada organik polimerlarning zamonaviy turlari, ularning fizik-kimyoviy xossalari, sintez usullari hamda sanoat, tibbiyot, qishloq xo‘jaligi va ekologiya sohalaridagi qo‘llanilishi tahlil qilingan. Shuningdek, biologik parchalanadigan polimerlar, nanokompozit polimerlar va aqlli (smart) polimerlarning istiqbollari yoritilgan. Polimer materiallar ishlab chiqarishning innovatsion texnologiyalari hamda yashil kimyo tamoyillariga asoslangan sintez usullarining afzalliklari ko‘rsatib berilgan.
Kalit so‘zlar: organik polimerlar, polimerizatsiya, polikondensatsiya, biodegradatsiya, biopolimerlar, nanokompozitlar, smart-polimerlar, kompozit materiallar, yashil kimyo.
МЕТОДИКА ИСПОЛЬЗОВАНИЯ АУТЕНТИЧНЫХ МАТЕРИАЛОВ ПРИ ОБУЧЕНИИ ИНОЯЗЫЧНОМУ ЧТЕНИЮ КАК СРЕДСТВА ФОРМИРОВАНИЯ ПРАГМАТИЧЕСКОЙ КОМПЕТЕНТНОСТИ СТАРШЕКЛАССНИКОВ
Аннотация В современных условиях модернизации системы языкового образования одной из приоритетных задач становится подготовка обучающихся к эффективному межкультурному взаимодействию. Это предполагает не только овладение лексико-грамматическими средствами иностранного языка, но и развитие способности использовать их в соответствии с коммуникативной ситуацией, социальными ролями участников общения и нормами культуры изучаемого языка. В связи с этим особую значимость приобретает формирование прагматической компетентности как важнейшего компонента иноязычной коммуникативной компетенции. В статье рассматриваются методические возможности использования аутентичных материалов в процессе обучения иноязычному чтению старшеклассников. Обосновывается целесообразность применения текстов, созданных носителями языка для реального общения, раскрываются их дидактический потенциал и роль в развитии прагматической компетентности учащихся. Представлены современные научные подходы к пониманию прагматической компетентности, анализируются особенности аутентичных текстов и предлагаются методические принципы их использования на различных этапах обучения чтению. Сделан вывод о том, что систематическая работа с аутентичными материалами способствует развитию способности учащихся понимать коммуникативные намерения автора, интерпретировать имплицитную информацию, учитывать культурный контекст общения и выбирать адекватные стратегии речевого поведения.
Ключевые слова: прагматическая компетентность, аутентичные материалы, иноязычное чтение, коммуникативная компетенция, английский язык, старшеклассники, межкультурная коммуникация.
INKLYUZIV TA’LIM SHAROITIDA MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI RIVOJLANTIRISHDA PEDAGOGIK O’YINLARNING AHAMIYATI
Annotatsiya: Mazkur maqolada inklyuziv ta'lim sharoitida maktabgacha yoshdagi bolalarni rivojlantirishda pedagogik o'yinlarning o'rni va ahamiyati tahlil qilingan. Finger o'yinlari, didaktik o'yinlar, harakatli o'yinlar, rolli-syujetli o'yinlar hamda sensor o'yinlarning alohida ta'lim ehtiyojiga ega bolalarning jismoniy, aqliy, nutqiy va ijtimoiy rivojlanishiga ko'rsatadigan ijobiy ta'siri yoritilgan. Tadqiqot natijalari pedagogik o'yinlardan maqsadli foydalanish inklyuziv ta'lim samaradorligini oshirishini ko'rsatadi. Shuningdek, maktabgacha ta'lim tashkilotlarida pedagogik o'yinlarni tashkil etish bo'yicha amaliy tavsiyalar berilgan.
Kalit so’zlar: Inklyuziv ta’lim, maktabgacha yosh, pedagogik o‘yinlar, maxsus ehtiyojli bolalar, ijtimoiy adaptatsiya, sensor rivojlanish, korreksion pedagogika, universal dizayn, tengdoshlar ko‘magi, integratsiya.
MAʼNAVIY MEROS – MILLIY TARAQQIYOTNING ASOSIY OMILI
Annotatsiya: Mazkur maqolada ma`naviy merosning jamiyat taraqqiyotidagi o`rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Ma`naviy meros xalqning tarixiy, madaniy hamda axloqiy qadriyatlarini o`zida mujassam etgan bebaho boylik sifatida qaraladi. Tadqiqotda milliy o‘zlikni anglash, ma`naviy qadriyatlarni asrab-avaylash hamda ularni yosh avlod ongiga singdirishning ijtimoiy ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, ma`naviy merosning zamonaviy taraqqiyot jarayonlariga ta`siri, madaniy yangilanish va ma`naviy barkamollikni shakllantirishdagi roli ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Natijada, barqaror jamiyat qurishda manaviy merosning strategik ahamiyati ko`rsatib o`tiladi.
Kalit so`zlar: Ma`naviyat, jamiyat, Imom Buxoriy, Marg`inoniy, Bahouddin Naqshband, ma`naviy meros, Imom Moturidiy.
KO’RISH A’ZOSINING TUZILISHI VA VAZIFALARI
Annotatsiya Ko'rish a'zosining tuzilishi, vazifalari va inson organizmidagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, ko'zning asosiy qismlari, ularning funksiyalari, ko'rish jarayonining fiziologik asoslari hamda ko'rish a'zosini asrash va uchraydigan kasalliklarning oldini olish usullari haqida ma'lumot berilgan.
Kalit so'zlar: Ko'rish a'zosi, ko'z, to'r parda, shox parda, gavhar, ko'z gavhari, qorachiq, ko'rishnervi, retina, ko'rish jarayoni, ko'z gigiyenasi, ko'z kasalliklari.
ESHITUV A'ZOSINING TUZILISHI VA VAZIFALARI
Annotatsiya Eshituv a'zosining tuzilishi, funksiyalari va inson organizmidagi ahamiyati yoritilgan. Unda tashqi, o'rta va ichki quloqning anatomik tuzilishi, tovushni qabul qilish va uzatish mexanizmi, eshitish jarayonining fiziologik asoslari hamda eshituv a'zolarini asrash, gigiyenasi va keng tarqalgan kasalliklarning oldini olish usullari haqida ma'lumot berilgan.
Kalit so'zlar: Eshituv a'zosi, quloq, tashqi quloq, o'rta quloq, ichki quloq, nog'ora pardasi, eshituv suyakchalari, chig'anoq (koxlea), eshituv nervi, tovush, eshitish, quloq gigiyenasi, eshituv kasalliklari.
ONA TILI DARSLARIDA REFLEKSIV FAOLIYATNI TASHKIL ETISH
Annotatsiya Maqolada ona tili darslarida refleksiv faoliyatni tashkil etishning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. Refleksiya ta'lim oluvchining o‘z o‘quv faoliyatini anglash, bajarilgan ishlarni tahlil qilish, yo‘l qo‘yilgan xatolarni aniqlash hamda keyingi o‘quv faoliyatini ongli ravishda rejalashtirishiga xizmat qiladigan muhim pedagogik jarayon sifatida tavsiflanadi. Maqolada refleksiv faoliyatning pedagogik mohiyati, uning ona tili ta'limidagi o‘rni, darsning turli bosqichlarida qo‘llash usullari hamda o‘quvchilarning nutqiy va kommunikativ kompetensiyalarini rivojlantirishdagi ahamiyati ilmiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, refleksiya orqali o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash, mustaqil xulosa chiqarish, o‘z faoliyatiga mas'uliyat bilan yondashish va umrbod ta'lim olish kompetensiyalarini shakllantirish masalalariga alohida e'tibor qaratiladi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, refleksiv faoliyatni darsning tabiiy tarkibiy qismi sifatida tashkil etish o‘quvchilarning bilimlarni chuqurroq anglashiga, o‘z fikrini asosli bayon eta olishiga hamda ta'lim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: refleksiya, refleksiv faoliyat, ona tili ta'limi, metakognitsiya, tanqidiy fikrlash, kommunikativ kompetensiya, o‘z-o‘zini baholash, formativ baholash, faol ta'lim, pedagogik texnologiya.
AKADEMIK LITSEYLARDA ONA TILI FANIDAN TESKARI SINF TEXNOLOGIYASINI QO‘LLASH
ANNOTATSIYA Mazkur maqolada akademik litseylarda ona tili fanini o‘qitishda teskari sinf (Flipped Classroom) texnologiyasidan foydalanishning pedagogik imkoniyatlari yoritilgan. An’anaviy dars modeli bilan taqqoslaganda ushbu yondashuvning o‘quvchilarning mustaqil ta’lim faoliyati, darsdagi faolligi, muloqot madaniyati hamda amaliy til ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi afzalliklari ilmiy manbalar asosida tahlil qilingan. Shuningdek, teskari sinf texnologiyasini ona tili mashg‘ulotlariga tatbiq etishda o‘qituvchining vazifalari, darsni rejalashtirish bosqichlari, raqamli ta’lim vositalaridan foydalanish imkoniyatlari hamda mazkur yondashuvni qo‘llash jarayonida uchrashi mumkin bo‘lgan ayrim muammolar ko‘rib chiqilgan. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, teskari sinf texnologiyasi o‘quvchini tayyor bilimni qabul qiluvchi emas, balki bilimni faol o‘zlashtiruvchi va uni amaliy faoliyatda qo‘llay oladigan ta’lim subyekti sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. Shu bois ushbu texnologiya akademik litsey sharoitida ona tili fanining mazmuni va maqsadlariga mos keladigan zamonaviy pedagogik yondashuvlardan biri hisoblanadi.
Kalit so‘zlar: teskari sinf, Flipped Classroom, ona tili ta’limi, akademik litsey, faol ta’lim, raqamli ta’lim, mustaqil ta’lim, kommunikativ yondashuv, pedagogik texnologiya, o‘quv motivatsiyasi.
TALABALARDA MAʼNAVIY MADANIYATNI RIVOJLANTIRISH METODIKASINI TAKOMILLASHTIRISH
Annotatsiya. Mazkur maqolada talabalarda ma'naviy madaniyatni rivojlantirish metodikasini takomillashtirishning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilingan. Ta'lim jarayonida zamonaviy pedagogik texnologiyalar, innovatsion yondashuvlar hamda milliy va umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan metodlardan foydalanishning ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, talabalarning ma'naviy-axloqiy fazilatlarini rivojlantirish, mustaqil fikrlash, fuqarolik mas'uliyati va ijtimoiy faolligini oshirishga xizmat qiluvchi samarali metodik tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so'zlar: ma'naviy madaniyat, talabalar, metodika, pedagogik texnologiyalar, ma'naviy-axloqiy tarbiya, innovatsion yondashuv, milliy qadriyatlar, ta'lim jarayoni, kompetensiya, shaxs kamoloti.
OLIY TA'LIM MUASSASALARIDA SUN'IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINI JORIY ETISHNING IQTISODIY SAMARADORLIGINI BAHOLASH METODOLOGIYASI
Annotatsiya; Maqolada oliy ta'lim muassasalari (OTM) boshqaruviga sun'iy intellekt texnologiyalarini joriy etishning iqtisodiy samaradorligini baholashning yaxlit metodologik asosi taklif etilgan. Tadqiqotning maqsadi — xarajat-foyda tahlili (cost- benefit analysis), investitsiyalar qaytimi (ROI) va ko'p mezonli baholash usullarini birlashtiruvchi, OTMlar sharoitiga moslashtirilgan baholash metodologiyasini ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqot metodologiyasi sifatida qiyosiy tahlil, iqtisodiy-matematik modellashtirish va stsenariy tahlili usullaridan foydalanilgan. Natijada AI loyihalarining xarajat va foyda ko'rsatkichlari tizimlashtirilgan, investitsiyalar qaytimini hisoblash formulalari va ko'p mezonli entropiya-TOPSIS asosidagi kompozit baholash yondashuvi taklif etilgan hamda illyustrativ hisob-kitob misolida metodologiya amaliy sinovdan o'tkazilgan. Xulosa qilib aytish mumkinki, taklif etilgan metodologiya OTM rahbariyatiga AI investitsiyalari bo'yicha qarorlarni ilmiy asoslangan holda qabul qilish imkonini beradi.
Kalit so'zlar: iqtisodiy samaradorlik; investitsiyalar qaytimi (ROI); xarajat- foyda tahlili; sun'iy intellekt; baholash metodologiyasi; entropiya-TOPSIS; oliy ta'lim muassasasi
KIMYOVIY XAVFLI OBEKTLARDA AVARIYA OQIBATLARINI BARTARAF ETISHDA XAVFSIZLIK
Annotatsiya: ushbu maqolada kimyoviy xavfli obyektlarda yuz berishi mumkin bo‘lgan avariyalar, ularning kelib chiqish sabablari, inson salomatligi va atrof-muhitga ta’siri hamda avariya oqibatlarini bartaraf etishda amalga oshiriladigan xavfsizlik choralari yoritilgan. Kimyoviy avariyalarda tezkor harakat qilish, maxsus himoya vositalaridan foydalanish, favqulodda vaziyatlarni boshqarish tizimini samarali tashkil etish va xodimlarning tayyorgarligi muhim omil sifatida ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: kimyoviy xavfli obyekt, avariya, zaharli moddalar, favqulodda vaziyat, himoya vositalari, evakuatsiya, zararsizlantirish, xavfsizlik.
XOSIYAT RUSTAMOVA SHE’RIYATIDA METAFORIK TAFAKKUR VA UNING LINGVOPOETIK IFODASI
Annotatsiya: Mazkur maqolada zamonaviy o‘zbek she’riyatining iste’dodli vakili Xosiyat Rustamova ijodida metaforik tafakkurning namoyon bo‘lishi hamda uning lingvopoetik xususiyatlari tahlil qilinadi. Shoira she’rlaridagi metaforalarning badiiy-estetik vazifasi, obraz yaratishdagi o‘rni, individual uslubni shakllantirishdagi ahamiyati misollar asosida yoritiladi. Tadqiqot davomida metaforalarning semantik, stilistik va poetik funksiyalari tahlil qilinib, shoiraning poetik tafakkuriga xos xususiyatlar aniqlanadi.
Kalit so‘zlar: metafora, lingvopoetika, poetik tafakkur, obrazlilik, badiiy til, Xosiyat Rustamova, individual uslub.
TO`SATDAN GO`DAKLAR O`LIMI SINDROMI- SIDS
ANNOTATSIYA: Yangi tug'ilgan chaqaloqlarning ota-onalari ularning sog'lig'ini saqlashga harakat qilishadi. Biroq, ba'zida chaqaloq noaniq sabablarga ko'ra o'lishi mumkin, garchi ular juda yaxshi ko'rinsa ham. To'satdan go'daklar o'limi sindromi - bu chaqaloqning tushunarsiz o'limi. Ushbu maqolada SIDSning tarixiy rivojlanishi, sabablari, tashxisi, SIDS bilan bog‘liq muammolar, zamonaviy tadqiqotlar va profilaktikasi batafsil tahlil qilinadi. Kasallikning oldini olish bilan bog`liq tavsiyalar keltirilgan. Ushbu maqola ota-onalar va keng jamoatchilik uchun SIDS muammosini yaxshiroq tushunishga xizmat qiladi.
KALIT SO‘ZLAR: To'satdan bolalar o'limi sindromi, SIDS, BMT, chaqaloqlar o‘limi, uyqu nazorati, nafas olish buzilishlari, genetik omillar, atrof-muhit ta’siri,
ДАВЛАТ ҲИСОБИДАН ЮРИДИК ЁРДАМ КЎРСАТИШ ЖАРАЁНИГА АДВОКАТЛАРНИ ЖАЛБ ЭТИШНИНГ ҲУҚУҚИЙ МЕХАНИЗМЛАРИ
Молиявий имкониятнинг чекланганлиги инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишда тўсиқ бўлмаслиги керак. Шу мақсадда мамлакатимизда “Давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатиш тўғрисида”ги Қонун қабул қилиниб, аҳолига давлат томонидан бепул ҳуқуқий ёрдам олиш имкониятини яратилди. Мазкур тизим, айниқса, ҳуқуқий ҳимояга муҳтож бўлган фуқаролар учун адолатни таъминлашда муҳим аҳамият касб этмоқда. Давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатишда иштирок этиш учун адвокат давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатувчи адвокатлар реестрига киритилган бўлиши лозим. Адвокатнинг реестрга киритилиши унинг аризаси адлия органи томонидан кўриб чиқилиб, шартнома имзоланганидан сўнг автоматик тарзда амалга оширилади.
AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRIDA SHAHARSOZLIK VA BOZOR INFRATUZILMASINING O‘ZARO BOG‘LIQLIGI
ANNOTATSIYA Ushbu maqola XIV–XV asrlarda, Movarounnahr va Xurosonda yuz bergan Temuriylar renessansi davrida shaharsozlik san’ati hamda bozor infratuzilmasining o‘zaro uzviy aloqadorligiga bag‘ishlanadi. Maqolada shahar markazlari qanday qilib savdo-sotiq talablari asosida shakllangani, Chorsu, Toqi, Tim va Karvonsaroy kabi me’moriy inshootlarning shahar iqtisodiyotidagi ta’siri chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek, Samarqand, Buxoro, Shahrisabz va Hirot kabi yirik shaharlarda arxitektura va tijoratning uyg‘unlashuvi o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar: Amir Temur, temuriylar davri, shaharsozlik, bozor infratuzilmasi, Buyuk Ipak yo‘li, chorsu, tim, karvonsaroy, rabod, shahriston.
JURNALISTIKANING IJTIMOIY TARMOQLAR BILAN INTEGRATSIYASI
Annotatsiya Ushbu maqolada jurnalistikaning ijtimoiy tarmoqlar bilan integratsiyalashuvi jarayoni, uning zamonaviy axborot makonidagi o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Ijtimoiy tarmoqlarning jurnalistik jarayonlarga ta’siri, axborot tarqatish tezligi va auditoriya bilan bevosita muloqot imkoniyatlari yoritiladi. Shuningdek, integratsiya jarayonida yuzaga kelayotgan muammolar hamda ularni bartaraf etish bo‘yicha taklif va yechimlar bayon etiladi. Maqola raqamli jurnalistikaning istiqbollari va samaradorligini oshirishga qaratilgan ilmiy-amaliy tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar: Jurnalistika, ijtimoiy tarmoqlar, media integratsiyasi, raqamli kommunikatsiya, axborot texnologiyalari, auditoriya, media savodxonlik, kontent yaratish.
O‘SMIR QIZLARDA TUXUMDON POLIKISTOZ SINDROMINING PATOGENETIK MEXANIZMLARI
Annotatsiya Tuxumdon polikistoz sindromi (TPKS) reproduktiv yoshdagi ayollar orasida eng ko‘p uchraydigan endokrin-metabolik kasalliklardan biri bo‘lib, ko‘pincha o‘smirlik davrida shakllana boshlaydi. Sindrom giperandrogenemiya, ovulyatsiya buzilishi va tuxumdonlarning polikistik morfologiyasi bilan tavsiflanadi. So‘nggi yillarda TPKS rivojlanishida genetik moyillik, insulin rezistentligi, gormonal disbalans, surunkali past darajadagi yallig‘lanish, oksidlovchi stress hamda ichak mikrobiotasi o‘zgarishlarining o‘zaro bog‘liq roli aniqlanmoqda. O‘smirlik davrida gipotalamus–gipofiz–tuxumdon o‘qining yetilish jarayoni davom etayotganligi sababli ushbu davrda sindromni tashxislash va patogenetik mexanizmlarini tushunish alohida ahamiyatga ega. Mazkur maqolada o‘smir qizlarda tuxumdon polikistoz sindromining rivojlanish mexanizmlari, molekulyar va endokrin asoslari hamda zamonaviy ilmiy qarashlar tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: tuxumdon polikistoz sindromi, o‘smir qizlar, insulin rezistentligi, giperandrogenemiya, gipotalamus-gipofiz-tuxumdon o‘qi, oksidlovchi stress, surunkali yallig‘lanish, metabolik sindrom.
QO‘QON SHAHRI SHAROITIDA GREK YONG‘OG‘I (JUGLANS REGIA L.) KO‘CHATLARINI INTENSIV YETISHTIRISHNING ILMIY-AMALIY ASOSLARI VA IQTISODIY SAMARADORLIGI
Annotatsiya Mazkur ilmiy maqolada Juglans regia turining Qo‘qon shahri agroiqlim sharoitida intensiv texnologiyalar asosida yetishtirishning nazariy va amaliy asoslari keng qamrovda tahlil qilinadi. Tadqiqotda hududning iqlimiy va tuproq xususiyatlari, xususan kuchli shamollar, tuproq sho‘rlanishi va suv resurslarining cheklanganligi kabi omillar yong‘oq yetishtirish jarayoniga ta’siri nuqtai nazaridan o‘rganilgan. Intensiv bog‘dorchilik texnologiyalarining afzalliklari, kamchiliklari, iqtisodiy samaradorligi hamda risklarni boshqarish mexanizmlari ilmiy asosda yoritilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, optimal agrotexnika va moslashgan navlardan foydalanish orqali Qo‘qon sharoitida yuqori rentabelli intensiv yong‘oqzorlar tashkil etish mumkin.
Kalit so‘zlar: Juglans regia, intensiv bog‘dorchilik, Qo‘qon iqlimi, lateral navlar, agrotexnologiya, hosildorlik, iqtisodiy samaradorlik, tomchilatib sug‘orish.
AXBOROT MUHITIDA BOʻLAJAK PEDAGOGLARNING MANTIQIY TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISH
Annotatsiya. Ushbu maqolada zamonaviy axborot-taʼlim muhitida boʻlajak pedagoglarning mantiqiy tafakkurini rivojlantirishning pedagogik va psixologik asoslari tadqiq etilgan. Axborot oqimining jadallashuvi sharoitida talabalarda tanqidiy tahlil, sintez, qiyoslash va mustaqil xulosa chiqarish koʻnikmalarini shakllantirish muammolari yoritilgan. Maqolada boʻlajak oʻqituvchilarning mantiqiy fikrlash madaniyatini yuksaltirishga xizmat qiladigan zamonaviy metodlar va axborot texnologiyalarining imkoniyatlari tahlil qilingan.
Kalit soʻzlar: axborot muhiti, mantiqiy tafakkur, boʻlajak pedagog, raqamli taʼlim, tanqidiy fikrlash, tahlil, pedagogik mahorat.
KONTRATSEPTSIYA USULLARI: AFZALLIKLARI VA KAMCHILIKLARI
Annotatsiya Mazkur maqolada kontratseptsiya usullarining asosiy turlari, ularning ishlash mexanizmi, afzalliklari va kamchiliklari ilmiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, zamonaviy kontratseptsiya vositalarining reproduktiv salomatlikni saqlashdagi o'rni, jinsiy yo'l bilan yuqadigan infeksiyalardan himoyalanish imkoniyatlari hamda har bir usulni tanlashda e'tibor berilishi lozim bo'lgan omillar yoritiladi.
Kalit so'zlar: kontratseptsiya, reproduktiv salomatlik, gormonal kontratseptivlar, prezervativ, bachadon ichi vositasi, oilani rejalashtirish.
YADROSI BIROR SINFDA BO‘LGAN O‘Z-O‘ZIGA QO‘SHMA QISMIY INTEGRAL OPERATORLARNING SPEKTRAL XOSSALARINI TADQIQ ETISH
Annotatsiya: Ushbu maqolada yadrosi ma’lum funksional sinfga mansub bo’lgan o‘z-o‘ziga qo‘shma qismiy integral operatorlarning spektral xossalari zamonaviy funksional analiz nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Operatorlarning spektri, xos qiymatlari, xos funksiyalari hamda kompakt operatorlar nazariyasidagi o‘rni batafsil yoritiladi. Shuningdek, Gilbert fazolarida aniqlangan integral operatorlarning spektral parchalanishi, operatorlarning cheklanganligi va o‘z-o‘ziga qo‘shmalik shartlari matematik asosda izohlanadi. Tadqiqot davomida integral operatorlar nazariyasining amaliy masalalardagi ahamiyati ham ko‘rsatilib, spektral usullarning differensial va integral tenglamalarni yechishdagi imkoniyatlari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: Integral operator, spektr, o‘z-o‘ziga qo‘shma operator, Gilbert fazosi, kompakt operator, xos qiymat, xos funksiya, spektral tahlil, Fredgolm operatori, funksional analiz.
YADROSI BIROR SINFDA BO‘LGAN O‘Z-O‘ZIGA QO‘SHMA QISMIY INTEGRAL OPERATORLAR SPEKTRAL XOSSALARI
Funksional analiz zamonaviy matematikaning eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, uning asosiy tadqiqot obyektlaridan biri turli xil chiziqli operatorlarni o‘rganishdan iborat. Xususan, integral operatorlar ko‘plab nazariy va amaliy masalalarda uchraydi. Bunday operatorlar matematik fizika, mexanika, iqtisodiy modellashtirish, biologik tizimlar, signal va tasvirlarni qayta ishlash kabi ko‘plab yo‘nalishlarda keng qo‘llaniladi. Integral operatorlarning xossalarini chuqur o‘rganish ularning nazariy asoslarini rivojlantirish bilan bir qatorda amaliy masalalarni samarali yechishga ham xizmat qiladi.Qismiy integral operatorlar integral operatorlarning alohida sinfi bo‘lib, ular ko‘p o‘lchovli fazolarda aniqlangan funksiyalar ustida ta’sir qiladi. Ushbu operatorlarning tuzilishi yadro funksiyasining xossalariga bevosita bog‘liq bo‘ladi. Agar operator yadrosi ma’lum funksional sinfga tegishli bo‘lsa, operatorning spektral tuzilishi ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘ladi. Shu sababli operator yadrosining xossalarini o‘rganish spektral nazariyaning muhim masalalaridan biri hisoblanadi.
UY-JOY TA’MINOTI DARAJASINING ASOSIY DETERMINANTLARINI EKONOMETRIK MODELLASHTIRISH
Uy-joy bilan ta’minlanganlik mamlakatning ijtimoiy rivojlanishini belgilovchi muhim ko‘rsatkichlardan biridir. Aholining uy-joyga bo‘lgan ehtiyoji iqtisodiy o‘sish, demografik jarayonlar va urbanizatsiya bilan chambarchas bog‘liq. O‘zbekistonda hududlarning iqtisodiy salohiyati, aholi soni va investitsion faolligi bir-biridan sezilarli darajada farq qilgani sababli uy-joy ta’minoti ham hududlar kesimida turlicha shakllanadi.An’anaviy regressiya modellari ko‘pincha vaqt va hudud omillarini to‘liq hisobga olmaydi. Shu sababli panel ma’lumotlar modellaridan foydalanish hududlar o‘rtasidagi farqlarni chuqurroq tahlil qilish imkonini beradi. Ushbu yondashuv har bir hududning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olib, determinantlarning ta’sirini yanada aniqroq baholashga xizmat qiladi.
Annotatsiya: Mazkur maqolada uy-joy ta’minoti darajasiga ta’sir etuvchi asosiy ijtimoiy-iqtisodiy omillar ekonometrik modellashtirish asosida tahlil qilinadi. Aholining daromadlari, ipoteka kreditlari hajmi, urbanizatsiya darajasi, qurilish sohasi investitsiyalari, demografik o‘sish va davlat tomonidan amalga oshirilayotgan uy-joy siyosatining uy-joy bilan ta’minlanganlik darajasiga ta’siri ilmiy nuqtai nazardan baholanadi.
Kalit so‘zlar: uy-joy ta’minoti, ekonometrik modellashtirish, regressiya modeli, determinantlar, ipoteka krediti, aholi daromadi, investitsiya, urbanizatsiya, uy-joy bozori, iqtisodiy rivojlanish.
INKLYUZIV TALIMGA FAQAT ESKI NARSLAR BUMASIN JUDA KO‘P YANGI QONUN QARORLAR CHIQQAN INKLYUZIV TA’LIM VA UNING HUQUIY ASOSLARI
ANNOTATSIYA Mazkur maqolada inklyuziv ta’limning zamonaviy mazmun-mohiyati, uning xalqaro va milliy huquqiy asoslari hamda so‘nggi yillarda qabul qilingan normativ- huquqiy hujjatlar asosida rivojlanish tendensiyalari ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotda inklyuziv ta’limni tashkil etishning huquqiy mexanizmlari, nogironligi bo‘lgan shaxslarning sifatli ta’lim olish huquqini ta’minlash, ta’lim muassasalarida teng imkoniyatlar yaratish, universal dizayn tamoyillarini joriy etish, maxsus pedagogik xizmatlarni rivojlantirish hamda ta’lim jarayonida diskriminatsiyaning oldini olish masalalari yoritilgan.
Kalit so‘zlar: inklyuziv ta’lim, huquqiy asoslar, ta’lim huquqi, nogironligi bo‘lgan shaxslar, BMT Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi, UNESCO, Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDG 4).
OILA VA MUHABBAT MEHRI. OTAJONIM, ONAJONIM UCHUN ATALGAN SHERLARIM
Annotatsiya. Ushbu maqolada oila a'zolariga bo'lgan mehr-muhabbat va sevgi mavzusidagi uchta original she'r — "Ona", "Ozoda" va "Ota" — badiiy-adabiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Har bir asarda qo'llanilgan obraz va metaforalar, mavzu-g'oya birligi hamda ularning umumbashariy ahamiyati yoritiladi.
Kalit so'zlar: ona mehri, ota mehnati, sevgi, oila, badiiy obraz, metafora, o'zbek she'riyati.