BOLALARDA IKKINCHI SIGNAL TIZIMINING RIVOJIGA TA'SIR ETUVCHI OMILLAR

Abstract

Mazkur maqolada bolalarda ikkinchi signal tizimining rivojlanishiga ta’sir etuvchi asosiy biologik, psixologik, ijtimoiy va pedagogik omillar ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan. Ikkinchi signal tizimi insonning nutq, tafakkur, idrok va abstrakt fikrlash faoliyatining fiziologik asosi bo‘lib, uning shakllanishi markaziy nerv tizimining yetilishi, nutqiy muhit sifati, oilaviy tarbiya, ijtimoiy kommunikatsiya, eshitish analizatorining holati hamda ta’lim-tarbiya jarayonining tashkil etilishiga bevosita bog‘liqdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolalik davrining ilk bosqichlarida nutqiy stimulatsiyaning yetarli bo‘lishi kognitiv rivojlanishni 30–40% ga tezlashtirishi mumkin. Xalqaro ilmiy kuzatuvlarga ko‘ra, rivojlangan nutqiy muhitga ega oilalarda tarbiyalanayotgan bolalarda lug‘at boyligi tengdoshlariga nisbatan sezilarli darajada yuqori bo‘lib, bu ikkinchi signal tizimining samarali shakllanishiga xizmat qiladi. Shuningdek, eshitishdagi nuqsonlar, surunkali stress, noto‘g‘ri pedagogik yondashuv, raqamli qurilmalardan me’yoridan ortiq foydalanish hamda muloqotning yetishmasligi ikkinchi signal tizimi rivojlanishining sekinlashuviga olib kelishi aniqlangan. Zamonaviy neyropsixologik tadqiqotlar bolalarda til rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omillarning 83 foizi atrof-muhit omillari, 11 foizi genetik, 6 foizi esa aralash omillar bilan bog‘liqligini ko‘rsatmoqda. Maqolada bolalarda ikkinchi signal tizimini rivojlantirishning samarali pedagogik shart-sharoitlari hamda nutqiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari yoritilgan. Tadqiqot natijalari bolalar fiziologiyasi, pedagogika va yosh psixologiyasi sohalarida muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.