“ERGASHGAN QO‘SHMA GAP VA UNING O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDAGI O‘RNI”

Abstract

Ergashgan qo‘shma gaplar o‘zbek tili sintaksisining eng muhim va murakkab birliklaridan biri hisoblanadi. Ular yordamida inson o‘z fikrini keng, aniq va mantiqiy tarzda ifodalash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ergashgan qo‘shma gap ikki yoki undan ortiq sodda gaplarning mazmun va grammatik jihatdan o‘zaro bog‘lanishi asosida hosil bo‘ladi. Bunda gaplarning biri asosiy mazmunni bildirib keladi va bosh gap deb ataladi, ikkinchisi esa shu fikrni izohlab, aniqlab yoki to‘ldirib keladi hamda ergash gap hisoblanadi. Ergash gap bosh gapga tobelanib kelishi bilan boshqa qo‘shma gap turlaridan farq qiladi. O‘zbek tilida ergashgan qo‘shma gaplar turli grammatik vositalar orqali bog‘lanadi. Jumladan, bog‘lovchilar, yuklamalar, fe’lning shart mayli shakllari, ravishdosh va sifatdosh qo‘shimchalari ergash gapni bosh gapga bog‘lash vazifasini bajaradi. Masalan, “agar”, “chunki”, “go‘yo”, “shuning uchun”, “negaki” kabi bog‘lovchilar gap qismlari o‘rtasidagi mazmuniy munosabatni ifodalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, ohang ham ergashgan qo‘shma gaplarning shakllanishida muhim sintaktik vosita hisoblanadi. Ergashgan qo‘shma gaplarning tuzilishi murakkab bo‘lib, unda bosh gap va ergash gap o‘zaro mazmuniy jihatdan chambarchas bog‘lanadi. Ergash gap ko‘pincha bosh gapdagi biror bo‘lakni izohlab keladi. Ayrim hollarda ergash gap bosh gapdan oldin, ayrim hollarda esa keyin kelishi mumkin. Bu esa nutqning uslubiy ta’sirchanligini oshirishga xizmat qiladi. Masalan: “Agar inson ilm olsa, jamiyat taraqqiy etadi” gapida ergash gap bosh gapdan oldin kelib, shart ma’nosini ifodalagan. Tilshunoslikda ergashgan qo‘shma gaplar mazmuniga ko‘ra bir necha turlarga bo‘linadi. Bular ega ergash gap, kesim ergash gap, aniqlovchi ergash gap, to‘ldiruvchi ergash gap hamda hol ergash gaplardan iborat. Ayniqsa, hol ergash gaplar keng qo‘llanilishi bilan ajralib turadi. Ular payt, sabab, maqsad, shart, to‘siqsizlik kabi ma’nolarni ifodalaydi. Masalan, “Yomg‘ir yog‘gani uchun ekinlar yaxshi o‘sdi” gapida sabab ma’nosi ifodalangan bo‘lsa, “Agar vaqtida kelsang, uchrashuvga ulguramiz” gapida shart ma’nosi aks etgan. Ergashgan qo‘shma gaplar nutqning ta’sirchanligi va mantiqiyligini oshirishda katta rol o‘ynaydi. Inson murakkab voqea-hodisalar, sabab va oqibat munosabatlari yoki shart va maqsad kabi tushunchalarni aynan shu sintaktik birliklar yordamida ifodalaydi. Shu sababli ular nafaqat og‘zaki nutqda, balki yozma nutqda ham faol qo‘llanadi. Badiiy uslubda ergashgan qo‘shma gaplar qahramonlarning ichki kechinmalarini, tabiat tasvirlarini va voqealar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ifodalashda muhim vosita hisoblanadi. Yozuvchi yoki shoir murakkab fikrlarni ta’sirchan qilib berish uchun ergashgan qo‘shma gaplardan keng foydalanadi. Masalan, sabab yoki shart ma’nosidagi ergash gaplar asardagi dramatizmni kuchaytiradi va voqealarning izchilligini ta’minlaydi. Ilmiy uslubda esa ergashgan qo‘shma gaplar mantiqiy izchillikni saqlash, dalil va xulosalarni aniq ifodalash uchun xizmat qiladi. Ilmiy maqolalar, darsliklar va tadqiqot ishlarida sabab, natija, maqsad va shart ma’nolarini ifodalovchi ergash gaplardan ko‘p foydalaniladi. Bu esa ilmiy fikrning tushunarli va izchil bayon qilinishini ta’minlaydi. Ergashgan qo‘shma gaplar o‘zbek tilining boy sintaktik imkoniyatlarini namoyon etuvchi muhim grammatik birliklardan biridir. Ular fikrning aniqligi, mantiqiyligi va ta’sirchanligini oshirish bilan birga, tilning uslubiy boyligini ham ta’minlaydi. Shu bois ergashgan qo‘shma gaplarni chuqur o‘rganish va nutqda to‘g‘ri qo‘llash ona tili ta’limining muhim vazifalaridan biri hisoblanadi